Aleph
Volume 13, Numéro 4, Pages 387-408
2026-09-20
Auteurs : Lahdir Ali .
Amezruy n tmettiyin timaziɣin, ladɣa tin n tmurt n Lezzayer, yeqqen s waṭas ɣer timawit imi tira tella tettwaseqdac sɣur yimharsanen yeṭṭfen tirakalin lawan-nni, zgan ttarun s tutlayin-nsen neɣ s tidak yellan mucaɛen deg tsuta-nni, ihi imaziɣen akken ad seḥbibren ɣef ccfawat n tudert-nsen d umezruy-nsen, rran ɣer ttawil n timawit, daymi ay ddrent ccafawat-nni ɣer yal tasut akked tid i d-yusan deffir. Ugur d amek ara d-nerr amezruy n tedyanin, neɣ tidyanin n yigelliden akka am Firmus, Yugariten d Kusayla ɣer yilsawen n yimdanen, d wamek i ttefrent tenfaliyin i semrasen yal ass (am "afernas" neɣ "abxis") tidyanin meqqren i yeḍran deg wakud aqbur. Tanekra n umezruy seg timawit d yiwet n temsalt tussnant isɛan azal meqqren iwakken ad negzu amek i ttidirent ccfawat deg wallaɣ n ugdud, akked wamek i leḥḥunt seg tsuta ɣer tayeḍ war ma yella yejla unamek i frent. Iswiyen igejdanen n unadi-a d askan n wassaɣ iressan gar umezruy d tenfaliyin timawiyin. Ad neɛreḍ ad d-nesken tameslayt n yal ass mačči d ayen yellan kan deg rrif neɣ ur nesɛi ara azal, maca d akufi n umezruy i yeffren gar wawalen timsal meqqren. Iswi-nniḍen d asebded n tarrayt ara iḥerzen tutlayt tamaziɣt d tmagit-is s usemres n tinfaliyin-a am wakken d later (trace) neɣ d anagi n umezruy i mazal yeddren. Deg unadi-a, neḍfer tarrayt n usenqed d ussegzi n umezruy i d-jerrden yimazrayen (am Gsell, Camps, Chaker), rnu ɣer-s tasleḍt n yisegzawalen (am win n Dallet). Nesserwes gar kraḍet n tedyanin timazrayin tigejdanin yeḍran deg umezruy aqbur (Firmus i yennuɣen mgal Irumanen, Yugariten d leɣder i as-d-yekkan ɣer Buxus, Kusayla d usimes-is sɣur Ɛuqba) d wamek i d-segrant tenfaliyin timawiyin deg tutlayt n teqbaylit n wass-a (neɣ amek i d-ttbanent tedyanin-a timazrayin deg tenfaliyin timawiyin n yal ass). Nwala amek i yettwaɛqal unamek n tenfalit s tmuɣli ɣer unamek n umezruy, d wassaɣ ur nettruḥu, imi s tenfalit i d-nessenṭaq amezruy iɛeddan s tedyanin-is. Igmaḍ n unadi-a skanayen-d dakken tinfaliyin-a gant aẓar deg tmetti taqbaylit: deg tenfalit tamzwarut, ad tt-naf d tin i d-yeqqimen d azamul s ssifa n luɛara, tabɣest akked umennuɣ mgal yal acengu, tanfalit tis snat tcudd srid ɣer leɣder i d-iḍerrun gar yigelliden, annect-a yeǧǧa tisutwin ad ddment azal-a n leɣder d usras-is ɣef tedyanin yecban tiyi, acku d ayen i d-yessegrayen ccwami neɣ rregmat i win i tent-igan, yettuɣal ur yesɛi azal, imi yebna-tt ɣef leɣder. Ma yella deg tigawt tis kraḍet, tessegra-d tanfalit ara yilin d azamul n ttar d nnif deg tmetti, yal amdan ara tt-yesmersen, yemmal-d ttar ara d-yerzun d ulaqrar, akken yebɣu iḍul, maca ad d-yaweḍ lawan ideg ara d-yeḥder. S wannect-a, nufa-d dakken timawit d allal n useḥbiber ɣef umezruy d tutlayt, imi tella d "tanedlist yeddren" i d-yettawin izen n tsutwin tiqburin ɣer tid n tura, war ma yejla unamek iɣef bɣant ad d-awint, s wazal n uḥerrez n tmagit tamaziɣt s ttawil n tmenna.
Aseḥbiber, ; igelliden imaziɣen, ; tadyant n umezruy, ; tanfalit timawit
Akli Kamal
.
pages 1368-1380.
Smail Rabah
.
pages 422-429.
Saidani Massinissa
.
pages 528-539.